Na širem području koje je upućeno na Gomionicu kao najznačajnije duhovno središte nalazi se mnoštvo tragova starijih civilizacija. U zrelom srednjem vijeku ovi krajevi postaju politički značajniji tako da ih od druge polovine 13. vijeka vrlo često srećemo u pisanim izvorima i to pod imenom Donji Kraji. Slika koju stičemo iz pisanih izvora i materijalnih tragova iz svih epoha podrazumjeva relativno gustu naseljenost na prostoru koji duhovno gravitira Gomionici.  
1111
 
 
Sistematska arheološka istraživanja izvršena ispod poda postojeće crkve u manastiru Gomionici nisu pokazala tragove neke starije bogomolje, što naravno ne isključuje mogućnost njenog postojanja ako je bila od trošne drvene građe. Crkve od drveta pominju se u pravoslavnom sakralnom graditeljstvu još od vremena Svetog Save. U široj i bližoj okolini Gomionice postoji desetina crkava brvnara iz 18. i 19. vijeka.
  
а
    Jasno je, na osnovu opšte istorijske slike iz pojedinih dokumenata i nalaza, da se formiranje monaške zajednice u Gomionici (Zalužju) može tražiti u vremenima prije njenog prvog pomena. Relativno kasni pomen Gomionice u turskim izvorima uslovljen je činjenicom da su Osmanlije organizovale svoju administrativnu vlast nad ovim krajem tek 1527/28. godine. Gomionica je tokom srednjeg vijeka bila duhovni centar šireg prostora.  
11
 
GOMIONICA, 2010.